Także Polacy pracujący za granicą mogą wykonywać pracę bez pisemnej umowy lub bez prawidłowego zgłoszenia. Po urazie niektórzy rezygnują z dochodzenia roszczeń, uznając, że brak formalności oznacza brak praw. To zbyt daleko idący wniosek: znaczenie mają rzeczywiste warunki pracy i przepisy danego kraju.
Kto płaci przy formalnym zatrudnieniu
Przy zatrudnieniu objętym obowiązkowym ubezpieczeniem wypadkowym pracodawca ma obowiązki przewidziane przepisami danego kraju, w tym zgłoszenia i opłacania składek, jeżeli wymaga tego system. Sama ochrona może powstawać z mocy prawa, a wypłata zależy od spełnienia warunków danego świadczenia.
Instytucja wypłacająca świadczenia jest inna w każdym kraju. W Niemczech jest to branżowa instytucja obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego, na które składki płaci wyłącznie pracodawca. W Polsce świadczenia wypłaca ZUS. We Włoszech od czwartego dnia niezdolności do pracy świadczenie przejmuje INAIL, a pierwsze dni opłaca pracodawca.
Kto płaci, gdy zatrudnienia nie sformalizowano
Brak pisemnej umowy, zgłoszenia lub składek nie oznacza automatycznie, że płacić może wyłącznie pracodawca. W niektórych systemach pracownik nadal korzysta z ustawowego ubezpieczenia: przykładem są Niemcy i zasada automatyczności świadczeń INAIL we Włoszech. Osobno trzeba ocenić, czy istnieje podstawa odpowiedzialności pracodawcy i jak wykazać rzeczywiste zatrudnienie.
Jednocześnie pojawia się druga trudność: trzeba będzie potwierdzić sam fakt wykonywania pracy. Właśnie to, a nie sam brak umowy, zwykle jest główną przeszkodą.
Trzeba powiedzieć to uczciwie. Praca bez formalnego zatrudnienia utrudnia sprawę i ogranicza możliwości, ale nie zawsze oznacza odmowę. Wiele zależy od kraju oraz od dowodów potwierdzających wykonywanie pracy.
| Formalności | Kto wypłaca świadczenie | Co trzeba udowodnić |
|---|---|---|
| Formalna umowa | System ubezpieczenia wypadkowego | Uraz i jego związek z pracą |
| Brak formalnego zatrudnienia | Możliwe ustawowe ubezpieczenie wypadkowe; odpowiedzialność pracodawcy zależy od kraju | Dodatkowo sam fakt wykonywania pracy |
Czym potwierdzić wykonywanie pracy
Zeznania współpracowników mogą być ważnym dowodem. Osoby pracujące obok mogą potwierdzić, jakie obowiązki wykonywałeś, dla kogo i w jakim miejscu. Warto połączyć ich relacje z dokumentami i innymi śladami zatrudnienia.
- Zeznania współpracowników, którzy pracowali obok.
- Korespondencja dotycząca grafiku i zadań, wiadomości od brygadzisty.
- Przelewy wynagrodzenia, przepustki, rejestry szkoleń.
- Zdjęcia z miejsca pracy i nagrania z kamer na terenie zakładu.
Szczególnie cenne są dokumenty powstałe w związku ze zdarzeniem: wezwanie pogotowia pod adres miejsca pracy, zaświadczenie lekarskie opisujące okoliczności, protokół policji lub inspekcji.
Co zrobić bezpośrednio po urazie
Zadbaj o pomoc medyczną jak najszybciej, a przy poważnym urazie natychmiast. Poinformuj personel, gdzie i w jakich okolicznościach doszło do zdarzenia, i sprawdź, czy zostało to odnotowane. Dokumentacja medyczna ma duże znaczenie, ale wizyta tego samego dnia nie jest wszędzie bezwzględnym warunkiem prawa do świadczeń. Trzeba także wykazać związek urazu z pracą.
Zachowuj wszystko: wypisy, rachunki, zdjęcia i dane kontaktowe świadków. Sfotografuj miejsce zdarzenia oraz sprzęt, przy którym pracowałeś.
Nie podpisuj dokumentów, których treści nie rozumiesz, i nie zgadzaj się na ustne ustalenia typu „załatwimy to między sobą” bez żadnego potwierdzenia.
Czego poszkodowani zwykle się obawiają
Ludzie często milczą ze strachu przed kontrolą, utratą zarobku lub problemami z prawem do pobytu czy pracy. Dla Polaka pracującego w innym kraju UE sytuacja będzie inna niż dla osoby pracującej poza UE bez wymaganego zezwolenia. Obawy warto omówić indywidualnie, ponieważ zwlekanie może utrudnić zebranie dowodów i dochowanie terminów.
Ryzyko w danym kraju można ocenić przed podjęciem działań. To rozsądna kolejność: najpierw zrozumieć sytuację, potem działać.
USA: nie ma jednej zasady dla całego kraju
Dla większości pracowników sektora prywatnego w USA właściwe są stanowe systemy workers’ compensation, więc nie ma jednej odpowiedzi dla całego kraju. Istnieją jednak szczególne programy federalne obejmujące wybrane grupy pracowników. Najpierw trzeba ustalić, któremu systemowi podlega zatrudnienie.
W Kalifornii status imigracyjny sam w sobie nie wyłącza większości świadczeń workers’ compensation. Przepisy chronią prawa pracownicze niezależnie od tego statusu, choć mogą istnieć ograniczenia poszczególnych środków ochrony. Odrębna reguła dowodowa co do zasady zakazuje ujawniania i wykorzystywania statusu imigracyjnego w sprawach cywilnych o szkody na osobie lub śmierć. Nie oznacza to, że każda osoba i każde świadczenie podlegają identycznym zasadom.
W Nowym Jorku oficjalne stanowisko prokuratora generalnego stanu wprost zalicza ubezpieczenie od wypadków przy pracy do praw przysługujących pracownikowi niezależnie od statusu imigracyjnego.
Jeżeli do zdarzenia doszło w innym stanie, trzeba sprawdzić jego przepisy, rodzaj zatrudnienia i zakres właściwego ubezpieczenia. Rozwiązań kalifornijskich i nowojorskich nie należy automatycznie przenosić na całą federację.
Kanada: brak formalności nie zawsze wyłącza ochronę
W Kolumbii Brytyjskiej nieuregulowany status imigracyjny lub nierzetelne zgłoszenie przez pracodawcę nie muszą pozbawiać pracownika ochrony WorkSafeBC. Trzeba jednak ustalić, czy dana osoba i wykonywana działalność podlegają temu systemowi; nie każda forma pracy jest objęta na identycznych zasadach.
W Ontario Office of the Worker Adviser wyjaśnia, że pracownik zatrudniony w działalności objętej właściwymi przepisami zachowuje prawo do świadczeń i usług, jeżeli pracodawca powinien był zapewnić ubezpieczenie, ale nie zarejestrował się w WSIB albo nie płacił składek. Nadal trzeba spełnić warunki uznania danej osoby za pracownika i samego roszczenia.
Granice ochrony: czego nie należy oczekiwać
Brak formalnego zatrudnienia może wydłużyć postępowanie i utrudnić ocenę jego wyniku, zwłaszcza gdy trzeba dodatkowo udowodnić sam fakt wykonywania pracy. Nie znaczy to jednak, że w każdym przypadku ochrona jest słabsza. Także formalnie zatrudniony pracownik musi wykazać zdarzenie i jego związek z pracą oraz spełnić warunki świadczenia; samo zwolnienie lekarskie nie gwarantuje wypłaty.
Jeżeli pracodawca zniknął lub działał przez fikcyjny podmiot, ustalenie zatrudnienia może być trudniejsze. Nie zamyka to jednak automatycznie drogi do świadczeń ustawowych. Warto sprawdzić zachowane wiadomości, przelewy, dane świadków i dokumentację służb, nawet gdy pierwsze dni po zdarzeniu już minęły.
Dlatego najważniejsze, co możesz zrobić teraz, to zabezpieczyć wszystko, co jeszcze da się udokumentować.
Jeżeli znajdujesz się w takiej sytuacji, możesz skorzystać z bezpłatnej wstępnej pomocy prawnej organizacji pozarządowej „Historical Trace”. Prawnicy wolontariusze przeanalizują Twoją sytuację, przystępnie wyjaśnią przysługujące Ci prawa i przedstawią plan dalszych działań krok po kroku. Wypełnij krótki formularz zgłoszeniowy na naszej stronie, aby otrzymać poufną konsultację pro bono w ciągu jednego–dwóch dni roboczych. Organizacja nie świadczy płatnych usług i nie pobiera honorariów.



