Jeśli zmarły nie pozostawił ważnego testamentu, następuje dziedziczenie ustawowe. Majątek dzieli się wtedy według właściwych przepisów, które nie zawsze odpowiadają jego życzeniom.
Ogólna zasada
W wielu krajach pierwszeństwo mają małżonek i zstępni — dzieci, a w określonych przypadkach ich potomkowie. Kolejne grupy mogą obejmować rodziców, rodzeństwo i dalszych krewnych, lecz kolejność nie jest wszędzie taka sama. W Polsce przy braku bliższych spadkobierców do dziedziczenia może ostatecznie dojść gmina albo Skarb Państwa.
To podobieństwo bywa mylące: wysokość udziałów może różnić się zasadniczo i właśnie tu pojawiają się niespodzianki.
Kto decyduje, które prawo stosować
W państwach UE uczestniczących w rozporządzeniu spadkowym — z wyłączeniem Danii i Irlandii — co do zasady stosuje się prawo państwa ostatniego miejsca zwykłego pobytu zmarłego. Dlatego spadek po Polaku, którego centrum życia znajdowało się w Czechach, zwykle podlega prawu czeskiemu, nawet gdy rodzina mieszka w Polsce. Wynik może zmienić m.in. ważny wybór prawa państwa obywatelstwa lub wyjątek dotyczący wyraźnie ściślejszego związku z innym państwem.
W USA i Kanadzie trzeba zbadać prawo właściwego stanu lub prowincji oraz ich normy kolizyjne. Znaczenie mogą mieć miejsce zamieszkania zmarłego, rodzaj majątku i jego położenie; samo miejsce wszczęcia postępowania nie przesądza wszystkiego.
USA: przykłady dwóch stanów
W Kalifornii żyjący małżonek dziedziczy udział zmarłego w majątku wspólnym małżonków. W majątku osobistym otrzymuje całość, jeśli nie ma zstępnych, rodziców, rodzeństwa ani potomków zmarłego rodzeństwa. Połowa przypada mu m.in. przy jednym dziecku lub jego potomkach, a także przy braku zstępnych, ale pozostających rodzicach lub ich zstępnych. Jedna trzecia przysługuje przy co najmniej dwojgu dzieci lub odpowiednich kilku liniach ich potomków.
W Nowym Jorku, jeśli pozostają małżonek i zstępni, małżonek otrzymuje 50 000 USD oraz połowę pozostałej części spadku, a reszta przypada zstępnym. Jeśli nie ma zstępnych, małżonek co do zasady dziedziczy całość. Nie należy przenosić tych proporcji na inne stany.
To dwa przykłady z tego samego kraju, a już pokazują odmienne zasady.
Kanada: przepisy prowincji i pułapki
W Ontario, gdy pozostają małżonek uprawniony do dziedziczenia i zstępni, małżonek najpierw otrzymuje uprzywilejowany udział. Dopiero nadwyżkę dzieli się dalej: przy jednym dziecku małżonkowi przypada połowa, a przy większej liczbie — jedna trzecia, z uwzględnieniem zasad dziedziczenia przez dalszych zstępnych. Jeżeli spadek nie przekracza uprzywilejowanego udziału, może w całości przypaść małżonkowi.
Dwie kwestie często zaskakują. W Ontario małżonek pozostający w separacji może utracić prawa do dziedziczenia ustawowego, jeśli spełnione są konkretne warunki ustawowe — samo mieszkanie osobno nie zawsze wystarcza. Partner bez ślubu co do zasady nie dziedziczy ustawowo, ale może mieć inne roszczenia, np. o zapewnienie utrzymania ze spadku, jeśli spełnia odpowiednie przesłanki.
W Kolumbii Brytyjskiej wysokość uprzywilejowanego udziału zależy od tego, czy wszystkie dzieci zmarłego są wspólnymi dziećmi jego i żyjącego małżonka.
| Jurysdykcja | Co otrzymuje żyjący małżonek | Szczególna zasada |
|---|---|---|
| UE z wyjątkiem Danii i Irlandii | Co do zasady według prawa ostatniego zwykłego pobytu; możliwe wyjątki | Zasadniczo jedno prawo właściwe dla całości spadku; możliwe odrębne formalności |
| Kalifornia | Cały udział zmarłego w majątku wspólnym | Majątek osobisty: udział zależy od zstępnych i innych krewnych |
| Nowy Jork | Przy zstępnych: 50 000 USD i połowa nadwyżki | Reszta dla zstępnych; bez nich małżonek otrzymuje całość |
| Ontario | Przy zstępnych: uprzywilejowany udział i połowa lub 1/3 nadwyżki | Partner bez ślubu nie dziedziczy ustawowo; możliwe inne roszczenia |
Gdy nie ma spadkobierców
Jeśli nie ma osób uprawnionych do dziedziczenia, majątek może przypaść państwu albo innemu podmiotowi publicznemu. Samo nieodnalezienie krewnych nie oznacza jeszcze, że nie istnieją. Możliwość późniejszego dochodzenia praw przez ujawnionego spadkobiercę zależy od procedury i terminów danej jurysdykcji.
Przeżyć spadkodawcę: zasada, o której łatwo nie wiedzieć
W części stanów USA i prowincji Kanady uprawnienie do dziedziczenia zależy od przeżycia spadkodawcy o określony czas. Polski czytelnik nie powinien zakładać, że zagraniczne zasady są takie same jak w Polsce.
W wielu stanach występuje reguła 120 godzin, czyli pięciu dni, z wyjątkami określonymi w prawie; podobna zasada obowiązuje w Kolumbii Brytyjskiej. Testament może również zawierać własny warunek przeżycia. Trzeba sprawdzić konkretny przepis i dokument — nie ma jednego terminu dla całych USA ani uniwersalnej zasady, że wystarczy godzina.
Ma to praktyczne znaczenie, gdy małżonkowie giną w jednym wypadku albo spadkobierca umiera krótko po spadkodawcy: od kilku godzin może zależeć, czy majątek przejdzie na jego dzieci.
Część majątku w ogóle nie wchodzi do spadku
Zwłaszcza w USA i Kanadzie środki z niektórych rachunków emerytalnych, produktów rentowych i polis na życie mogą przejść bezpośrednio na wskazanego beneficjenta, z pominięciem zwykłego podziału spadku. Zależy to od rodzaju produktu, ważności wskazania i właściwych przepisów.
Jeśli nie ma skutecznie wskazanego żyjącego beneficjenta, dalszy los środków określają warunki produktu i właściwe prawo — nie zawsze od razu dziedziczenie ustawowe. Warto regularnie sprawdzać wskazania beneficjentów, bo nawet przy istniejącym testamencie znaczne środki mogą trafić do osoby wskazanej wiele lat wcześniej.
Dla małoletniego beneficjenta często trzeba ustalić, kto będzie odbierał i zarządzał środkami — opiekun, powiernik lub inna osoba uprawniona według lokalnego prawa. Małoletniość nie oznacza sama w sobie braku prawa do środków.
Gdzie przebiega granica: dlaczego testament nadal jest potrzebny
Dziedziczenie ustawowe nie uwzględnia Twoich relacji z innymi ludźmi. Nie uwzględnia, że córka opiekowała się Tobą przez dziesięć lat, syn się nie pojawiał, a z partnerem żyłeś przez połowę życia bez ślubu.
Dziedziczenie ustawowe nie zapewnia też jednakowych udziałów w różnych krajach. Testament pomaga zaplanować podział, lecz trzeba uwzględnić prawa chronionych bliskich i składniki przekazywane poza spadkiem. Polak mieszkający za granicą powinien rozważyć wyraźny wybór prawa polskiego w testamencie, jeżeli odpowiednie przepisy dopuszczają taki wybór. Nie jest to obowiązek ani uniwersalne rozwiązanie dla każdego kraju.
Jeżeli znajdujesz się w takiej sytuacji, możesz skorzystać z bezpłatnej wstępnej pomocy prawnej organizacji pozarządowej „Historical Trace”. Prawnicy wolontariusze przeanalizują Twoją sytuację, przystępnie wyjaśnią przysługujące Ci prawa i przedstawią plan dalszych działań krok po kroku. Wypełnij krótki formularz zgłoszeniowy na naszej stronie, aby otrzymać poufną konsultację pro bono w ciągu jednego–dwóch dni roboczych. Organizacja nie świadczy płatnych usług i nie pobiera honorariów.
