Najczęstszy błąd w transgranicznych sprawach spadkowych to założenie, że o wszystkim decyduje obywatelstwo albo położenie majątku. W Unii Europejskiej znaczenie ma inna okoliczność i to od niej zależy, według jakich zasad zostanie podzielony dorobek całego życia.
Jedno postępowanie zamiast kilku
Od 17 sierpnia 2015 roku w UE stosuje się wspólne rozporządzenie spadkowe. Dotyczy ono spadków po osobach zmarłych w tym dniu lub później i obejmuje wszystkie państwa Unii z wyjątkiem Danii oraz Irlandii.
Główna zasada: dziedziczenie podlega prawu państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Co do zasady prawo to reguluje spadek jako całość, niezależnie od położenia majątku. Istnieją jednak wyjątki, m.in. skuteczny wybór prawa oraz szczególne przepisy dotyczące niektórych składników majątku.
Jeżeli dana osoba miała miejsce zwykłego pobytu w Polsce, a pozostawiła mieszkanie w Polsce i dom w Hiszpanii, zasadniczo właściwe będą polskie organy, a bez skutecznego wyboru innego prawa i przy braku wyjątku — prawo polskie. Nie trzeba automatycznie prowadzić dwóch niezależnych postępowań o ustalenie dziedziczenia. Nadal mogą być potrzebne czynności w Hiszpanii, np. wpis do rejestru nieruchomości i rozliczenie podatków.
Miejsce zwykłego pobytu to okoliczność faktyczna, a nie pieczątka potwierdzająca zameldowanie. W wyjątkowych przypadkach, jeżeli zmarły był w sposób oczywisty ściślej związany z innym krajem, zastosowanie może mieć prawo tego kraju.
Możesz wybrać prawo polskie
Rozporządzenie pozwala za życia wybrać dla swojego spadku prawo państwa własnego obywatelstwa. Prawo ustalone zgodnie z rozporządzeniem stosuje się także wtedy, gdy jest to prawo państwa nienależącego do UE.
Dla obywatela Polski mieszkającego w Niemczech, Czechach lub we Włoszech oznacza to możliwość poddania dziedziczenia prawu polskiemu zamiast prawu kraju zwykłego pobytu — w sprawie, w której stosuje się rozporządzenie.
- Wybór prawa najlepiej wskazać wyraźnie w ważnym rozrządzeniu na wypadek śmierci, np. testamencie. Rozporządzenie dopuszcza również wybór wynikający z treści takiego rozrządzenia; dopuszczalność umowy dotyczącej spadku wymaga osobnej oceny.
- Zwykła ustna deklaracja ani nieformalna wiadomość do bliskich nie zastępują skutecznego rozrządzenia na wypadek śmierci. O ważności decydują wymogi właściwego prawa; nie wystarczy samo nazwanie dokumentu „listem” lub „testamentem”.
- Można wybrać prawo państwa, którego obywatelstwo ma się w chwili wyboru albo śmierci. Przy kilku obywatelstwach można wybrać prawo jednego z tych państw; nie musi to być państwo UE.
Po co wybierać prawo
Krąg spadkobierców, wysokość udziałów i zasady ochrony najbliższych, takie jak zachowek lub udział obowiązkowy, wyraźnie różnią się między państwami. Podział, który wydaje Ci się oczywisty, według prawa obcego może wyglądać inaczej.
Jeżeli Twoja rodzina mieszka w Polsce, część majątku znajduje się w Polsce, a Ty mieszkasz za granicą, wybór prawa polskiego może zwiększyć przewidywalność dziedziczenia. Nie jest jednak jedyną sytuacją, w której stosuje się prawo polskie, ani gwarancją wszystkich oczekiwanych skutków. Warto sprawdzić także przepisy dotyczące konkretnych aktywów i państw.
| Pytanie | Bez skutecznego wyboru prawa | Po wyborze prawa w testamencie |
|---|---|---|
| Jakie prawo będzie stosowane | Co do zasady prawo miejsca zwykłego pobytu, z wyjątkami | Prawo państwa Twojego obywatelstwa |
| Kto odziedziczy majątek | Według prawa właściwego, zwykle miejsca zwykłego pobytu | Krąg według wybranego prawa |
| Zachowek lub inna ochrona najbliższych | Według prawa właściwego dla dziedziczenia | Według prawa wybranego, z możliwymi wyjątkowymi ograniczeniami |
Czego nie daje wybór prawa
Wybór prawa obejmuje także właściwe dla tego prawa zasady ochrony najbliższych, w tym zachowek lub udział obowiązkowy. Nie można więc zakładać, że wybór automatycznie usuwa taką ochronę albo że zawsze pozostawia ją w kształcie prawa kraju zamieszkania. Trzeba sprawdzić prawo wybrane oraz ewentualne wyjątkowe ograniczenia, np. związane z porządkiem publicznym.
Jeżeli stosuje się prawo niemieckie, uprawniony zstępny pominięty w testamencie może żądać połowy wartości udziału ustawowego. Uprawnieni mogą być także małżonek i rodzice, przy czym prawo rodziców zależy m.in. od braku uprawnionych zstępnych. W Polsce zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom, którzy dziedziczyliby z ustawy: zasadniczo wynosi połowę udziału, a dwie trzecie — gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy lub uprawniony zstępny jest małoletni.
Ponadto niektóre przepisy kraju położenia nieruchomości stosuje się mimo wybranego przez Ciebie prawa.
Granice rozporządzenia: czego nie reguluje
W ogóle nie obejmuje podatków. Określa je prawo krajowe poszczególnych państw, a obowiązki podatkowe mogą powstać w więcej niż jednym kraju — rozporządzenie tego nie eliminuje.
Poza zakresem rozporządzenia pozostają małżeńskie ustroje majątkowe oraz co do zasady ogólne kwestie zdolności do czynności prawnych; samo rozporządzenie zawiera jednak zasady dotyczące m.in. zdolności do sporządzenia określonych rozrządzeń na wypadek śmierci. Przed podziałem spadku trzeba też czasem ustalić, co należało do zmarłego, a co do pozostałego przy życiu małżonka.
Jeżeli jako obywatel Polski mieszkasz w innym państwie UE i masz rodzinę lub majątek w Polsce, warto rozważyć testament z wyraźnym wyborem prawa polskiego. Pozwala to uporządkować kwestie dziedziczenia, ale nie rozstrzyga automatycznie podatków ani własności majątku małżeńskiego. Bez skutecznego wyboru prawa zasadniczo stosuje się prawo miejsca zwykłego pobytu w chwili śmierci, z przewidzianymi prawem wyjątkami.
Jeżeli znajdujesz się w takiej sytuacji, możesz skorzystać z bezpłatnej wstępnej pomocy prawnej organizacji pozarządowej „Historical Trace”. Prawnicy wolontariusze przeanalizują Twoją sytuację, przystępnie wyjaśnią przysługujące Ci prawa i przedstawią plan dalszych działań krok po kroku. Wypełnij krótki formularz zgłoszeniowy na naszej stronie, aby otrzymać poufną konsultację pro bono w ciągu jednego–dwóch dni roboczych. Organizacja nie świadczy płatnych usług i nie pobiera honorariów.



