W pierwszych tygodniach po śmierci bliskiej osoby pytania o pieniądze mogą wydawać się niestosowne. Terminy jednak biegną, a niektóre uprawnienia można utracić bez żadnego ostrzeżenia. Dlatego przedstawiamy najważniejsze kwestie krótko i konkretnie.
Kto może dochodzić roszczeń
W zależności od kraju i rodzaju świadczenia uprawnieni mogą być małżonek, dzieci, rodzice, rodzeństwo, a niekiedy również wnuki i dziadkowie. Sam stopień pokrewieństwa nie gwarantuje jednak każdej kategorii wypłaty.
W części systemów prawnych znaczenie ma udowodniona bliska więź, a nie tylko stopień pokrewieństwa. Dlatego partner żyjący ze zmarłym bez ślubu może niekiedy dochodzić świadczeń, nawet jeśli nie dziedziczy majątku.
W Portugalii należy odróżnić ustawowe roszczenia bliskich po śmierci poszkodowanego od roszczenia za własną, odrębnie wykazaną szkodę. Sama obecność przy śmierci nie tworzy automatycznie dodatkowego prawa do odszkodowania ani nie jest ogólnym warunkiem roszczeń rodziny.
Cztery możliwe grupy świadczeń
Pierwsza to zwrot uzasadnionych kosztów związanych ze zdarzeniem: leczenia przed śmiercią i pogrzebu. Mogą one obejmować ceremonię, nagrobek i transport, w zakresie przewidzianym przez właściwe prawo i po wykazaniu kosztów.
Druga to kompensacja pogorszenia sytuacji życiowej i majątkowej rodziny, jeżeli przewiduje ją właściwe prawo. Przy ocenie skutków można uwzględnić utratę wkładu finansowego i nieodpłatnej pomocy zmarłego, np. opieki nad dziećmi lub prowadzenia domu. Trzeba jednak odróżnić te straty od tych już objętych rentą, aby nie liczyć tej samej szkody dwa razy.
Trzecia to zadośćuczynienie za krzywdę, jeśli dopuszcza je właściwe prawo. Znaczenie mają rzeczywista więź i skutki straty. We Włoszech tabele mediolańskie są jednym z punktów odniesienia; przy utracie bliskiej osoby uwzględnia się m.in. wiek, wspólne zamieszkiwanie, innych bliskich i intensywność więzi, a nie wyłącznie formalną kategorię pokrewieństwa.
Czwarta to okresowe świadczenia, np. renta, dla uprawnionych osób, które utraciły utrzymanie ze strony zmarłego. Mogą to być dzieci, małżonek lub rodzice; szczegółowe warunki zależą od prawa właściwego, obowiązku alimentacyjnego lub rzeczywistego wsparcia.
| Grupa świadczeń | Co obejmuje |
|---|---|
| Zwrot kosztów | Uzasadnione koszty leczenia, pogrzebu, nagrobka i transportu |
| Pogorszenie sytuacji życiowej | Materialne skutki utraty wsparcia i pomocy; bez podwójnego liczenia renty |
| Zadośćuczynienie za krzywdę | Krzywda uprawnionych bliskich; znaczenie mają więź i następstwa |
| Świadczenia okresowe | Dla uprawnionych osób, które utraciły utrzymanie zmarłego |
Co może zmniejszyć kwotę
- Niezapięte pasy bezpieczeństwa.
- Przekroczenie prędkości przez zmarłego.
- Stan nietrzeźwości.
- Jazda jako pasażer z nietrzeźwym kierowcą.
Takie okoliczności mogą zmniejszyć wypłatę, jeśli miały znaczenie dla zdarzenia lub jego następstw. Skutek zależy od prawa właściwego i rodzaju świadczenia. Nie można zagwarantować, że częściowa wina zmarłego w każdym systemie pozostawi rodzinie prawo do odszkodowania.
Jeżeli śmierć nastąpiła wskutek wypadku przy pracy
Wówczas trzeba sprawdzić świadczenia z właściwego systemu ubezpieczenia wypadkowego. W Polsce uprawnionym członkom rodziny może przysługiwać m.in. jednorazowe odszkodowanie i renta rodzinna wypadkowa, a osobie, która poniosła koszty pogrzebu — zasiłek pogrzebowy na zasadach ustawowych. Nie wszystkie świadczenia automatycznie sumują się z roszczeniami cywilnymi.
Jeśli pracodawca naruszył przepisy BHP, skutki zależą od kraju. W części państw UE daje to podstawę do dochodzenia od niego odszkodowania ponad świadczenie ubezpieczeniowe. W USA i Kanadzie świadczenia z systemu ubezpieczenia wypadkowego zazwyczaj wykluczają pozew przeciwko pracodawcy, natomiast odrębne roszczenie może przysługiwać wobec osoby trzeciej, np. producenta wadliwego urządzenia.
Terminy liczone nie od dnia śmierci
Różne roszczenia po śmierci mogą mieć odmienne początki biegu terminu. W Ontario wniosek osoby uprawnionej o utrzymanie z majątku spadkowego składa się zasadniczo w ciągu sześciu miesięcy od wydania probate lub letters of administration; sąd może w określonych warunkach dopuścić późniejszy wniosek dotyczący nierozdzielonego majątku. To roszczenie wobec spadku, a nie termin żądania odszkodowania od sprawcy wypadku lub jego ubezpieczyciela — te terminy trzeba sprawdzić oddzielnie.
Dlatego przekonanie, że „jeszcze jest czas”, może towarzyszyć sytuacji, w której termin już biegnie.
Gdzie przebiega granica: czego pieniądze nie zastąpią
Odszkodowanie nie jest wyceną ludzkiego życia i nie służy takiemu celowi. Pokrywa wydatki i utracone utrzymanie oraz stanowi uznanie doznanego cierpienia — nic więcej.
Piszemy o tym wprost, ponieważ część rodzin rezygnuje z dochodzenia roszczeń właśnie z poczucia, że byłoby to niestosowne. Prawo do świadczenia nie umniejsza straty, a rezygnacja z niego nikomu nie pomaga.
Jeżeli znajdujesz się w takiej sytuacji, możesz skorzystać z bezpłatnej wstępnej pomocy prawnej organizacji pozarządowej „Historical Trace”. Prawnicy wolontariusze przeanalizują Twoją sytuację, przystępnie wyjaśnią przysługujące Ci prawa i przedstawią plan dalszych działań krok po kroku. Wypełnij krótki formularz zgłoszeniowy na naszej stronie, aby otrzymać poufną konsultację pro bono w ciągu jednego–dwóch dni roboczych. Organizacja nie świadczy płatnych usług i nie pobiera honorariów.
